Гаснуць апошнія фарбы лета. У прыродзе ўсё больш адчуваецца восень. Але і ў кастрычніку, асабліва ў пачатку месяца, устанаўліваецца часам сонечнае і цёплае надвор’е. У такія дні ў ясным і празрыстым паветры плывуць тонкія ніці павуцінак з маленькімі павучкамі-вандроўнікамі. На высокім сінім небе – ні воблачка. Зноў расцвітаюць некаторыя расліны, паяўляецца свежая зялёная траўка. З-пад кары дрэў, з розных шчылін, вылазяць насякомыя, якія схаваліся на зіму. Дзе-нідзе лятаюць матылькі і стракозы. “Бабіна лета” — так называюць у народзе гэтыя цудоўныя дні залатой восені.
Аднак надвор’е паступова псуецца. Павялічваецца колькасць пахмурных дзён. Над зямлёй плывуць нізкія шэрыя, чорныя хмары. У другой палове месяца часта пачынае церушыць дробны зацяжны дождж. Бывае як у той народнай прымаўцы: “У асеннюю непагадзь сем пагод на двары: сее, вее, круціць, раве, зверху лье і знізу мяце”.
14 кастрычніка – праваслаўнае свята Пакроў Прасвятой Багаро-дзіцы. У народным уяўленні паняцце “пакроў” атрымлівае шырокі сэнс, ахопліваючы самыя розныя прыкметы прыроды гэтага часу: “Святы Пакроў накрыў зямлю жоўтым лістом, маладым сняжком, ваду – лёдам, пчалу – мёдам, рыбу – луской, дрэва – карой, птаху – пяром, дзеўку – чапцом”. Гаварылі, што на Пакроў зіма закрывае лета, а Бог пячатае зямлю, пасля гэтага дня да вясны ніхто не можа знайсці ў ёй скарбаў. Са свята пачыналася зімоўка жывёлы: “На Пакрова зарыкала ў хляве карова”.
У кастрычніку адлятаюць ад нас апошнія пеўчыя птушкі, а прылятаюць снегіры. Збіраюцца ў стаі і рыхтуюцца да адлёту апошнія гракі, шпакі і дразды. Самы час пачынаць клопаты пра тых птушак, якія застаюцца на зіму, рыхтаваць для іх кармушкі. Каля хат на дварах паяўляюцца вясёлыя сініцы. Яны жвава скачуць па дрэвах і зямлі, мала баяцца чалавека. З надыходам халадоў белабокія сарокі таксама трымаюцца каля вёсак. Тут ім лягчэй пракарміцца.
Паступова замірае жыццё лясных насельнікаў. У лесе стаіць трывалы пах прэлага лісця і грыбоў. Часам нечакана з кустоў выпорхвае маленькая птушка. Гэта крапіўнік, ён безупынна круціцца на якой-небудзь галінцы.
Дарэчы, крапіўнік утрымліваецца ў зарасніках крапівы, ад якой ён і атрымаў сваю назву, у кустах маліны і арэшніку, у папараці і сярод сухога галля. Крапіўнік можна бачыць у нас і вясной, і летам, і восенню, і зімой, бо гэтая маленькая непаседлівая птушка з востранькай дзюбкай і кароткімі крыльцамі ніколі не пакідае тую мясцовасць, дзе нарадзілася і вырасла.
Ледзь чутна папіскваючы, перапырхваюць па калючых лапках сосен зусім маленькія птушачкі ў Беларусі, якія таксама ніколі і нікуды не адлятаюць. Гэта каралёк. Ён вельмі прыгожы. Яго зялёная афарбоўка зліваецца з зялёнай хвояй, таму ён амаль нябачны. Дарэчы, гэтыя маленькія рухавыя птушкі ажыўляюць зімовы пейзаж лесу.
Па-рознаму рыхтуюцца да зімы лясныя насельнікі. У большасці звяроў у разгары асенняя лінька – змена летняга футра на зімовае. Мядзведзі нагульваюць апошні тлушч. Для паспяховай зімоўкі ім неабходна 60-90 кілаграмаў тлушчавага запасу. У канцы кастрычніка яны залягаюць у бярлогу.
Мяняецца вобраз жыцця ваўкоў. Маладыя разам з бацькамі ўдзельнічаюць у набегах. Лісіцы збіраюцца ў поймах рэк, ля азёр і каналаў, дзе харчуюцца грызунамі і ва-дзянымі пацукамі. Дзікія свінні таксама трымаюцца статкамі. У ласёў заканчваецца гон, і яны блукаюць сем’ямі. Паступова мяняюць сваё адзенне зайцы-белякі і зайцы-русакі. З восені пачынае рыхтавацца да зімовай спячкі вожык.
Ночы ў кастрычніку цёмныя і халодныя. Пасля начных замаразкаў парывы ветру зрываюць з дрэў лісты, усцілаючы зямлю чырвона-жоўтым дываном. Толькі з магутных дубоў доўга яшчэ не ападае лісце і можа за-хоўвацца на іх аж да вясны.
З кожным днём усё больш становіцца холадна. Ранішнія замаразкі пакрываюць срэбрам траву, зацягваюць маленькія лужыны тонкім і крохкім лядком. Хутка зіма.
Пётр ПАДЛУЖНЫ,
жыхар вёскі Белін, наш няштатны карэспандэнт.
