Да 80-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Караткевіча

Уладзімір Караткевіч з’яўляецца адным з самых яркіх прадстаўнікоў беларускай літаратуры ХХ стагоддзя. На думку літаратуразнаўца Адама Мальдзіса, ён узвысіўся, стаў эпахальнай з’явай не толькі ў гісторыі беларускай літаратуры, але і ў фарміраванні нацыянальна-гістарычнай свядомасці беларусаў. Ён плённа працаваў як паэт, празаік, драматург, публіцыст, літаратурны крытык, перакладчык, сцэнарыст.
Нарадзіўся Уладзімір Сямёнавіч у Оршы ў сям’і рускамоўнага чыноўніка. Духоўная атмасфера спрыяла развіццю будучага пісьменніка. Як і сотням тысяч аднагодкаў, Уладзіміру Караткевічу давялося спазнаць жах. Пасля яе вучыўся на філалагічным факультэце Кіеўскага дзяржаўнага ўніверсітэта, потым працаваў настаўнікам у сельскай школе непадалёку ад Кіева. Затым настаўнічаў у Оршы. У 1958-1960-х гадах вучыўся на вышэйшых літаратурных, а ў 1960-1962-х гадах – сцэнарных курсах у Маскве.
Жыццёвае і творчае сталенне Уладзіміра Караткевіча адбывалася пераважна ў Расіі і ва Украіне. Ён арганічна засвойваў там здабыткі блізкіх культур, авалодваў украінскай, рускай, польскай і французскай мовамі. На Беларусь Уладзімір Сямёнавіч вярнуўся ўжо вялікім інтэлектуалам. У ім ўжо жыла арганічная цікавасць да ўсяго, што адбывалася і адбываецца ў свеце.
У 1954 годзе ён упершыню стаў                удзельнікам рэспубліканскай нарады маладых літаратараў. У 1955 годзе ў 7-м нумары часопіса “Полымя” з’явіўся верш “Машэка”, пасля чаго ў беларускіх перыядычных выданнях пачалі друкавацца яго вершы, якія заўважыла і высока ацаніла крытыка.
У красавіку 1957 года яго прынялі ў Саюз пісьменнікаў БССР, што значна актывізавала творчую дзейнасць. Паэтычныя зборнікі “Матчына душа” і “Вячэрнія ветразі” – першыя кнігі Караткевіча.
У асобе маладога аўтара беларуская паэзія набыла яркае самабытнае дараванне, поўнае паэтычнай узнёсласці і глыбіні. Багатая разнастайная паэзія прасякнута любоўю да роднай зямлі і народа.
У 1969 годзе выйшаў арыгінальны зборнік лірычнага паэта “Мая іліяда”. Паэзія ўвесь час суправаджала талент Уладзіміра Сямёнавіча, жыла ў ім нават тады, калі ён пісаў далёкія ад яе празаічныя творы. Сабраныя разам неапублікаваныя вершы паэта склалі яго пасмяротны зборнік “Быў. Ёсць. Буду” (1986 г.) – паэтычны запавет наступным пакаленням, створаны трапяткой рукой майстра.
Шырокае прызнанне як на Беларусі, так і далёка за яе межамі прынесла Ула-дзіміру Караткевічу яго проза. У Маскве быў задуманы першы раман “Леаніды не вернуцца на Зямлю” (“Нельга забыць”), які атрымаў літаратурную прэмію імя Івана Мележа. Раман мае выразныя прыкметы сацыяльна-філасофскай, інтэлектуальнай і сацыяльна-псіхалагічнай прозы. Менавіта ў ім вуснамі галоўнага героя пісьменнік выказаў сваю творчую праграму: “…Мы напішам першую сапраўдную гісторыю беларускага мастацтва. Гэта цяжка. Нам давядзецца аб’ездзіць разам усю Беларусь, адшукаць тое, што забыта, біць у набат, калі штосьці занядбалі, або бураць. Гэта будзе сумленная гісторыя, яна не будзе забываць ні добрага, ні дрэннага”.
Выкананню гэтай праграмы ён і прысвяціў усё сваё жыццё. У першы празаічны зборнік У.Караткевіча ўвайшлі гістарычныя аповесці “Сівая легенда” і “Цыганскі кароль”, якія засведчылі, што пісьменнік не проста выдатна ведае мінулае свайго народа, але  ўмее яго “рэстаўрыраваць” у яркіх мастацкіх вобразах. Праграмным творам, пабудаваным на матэрыяле паўстання 1863 года, стаў раман “Каласы пад сярпом тваім”, са старонак якога паўстае Беларусь 60-х гадоў ХІХ стагоддзя. Аповесць “Зброя” сам аўтар лічыў не працягам рамана, а яго адгалінаваннем. Задачы, пастаўленыя мастаком у рамане, часткова знайшлі вырашэнне ў драме “Кастусь Каліноўскі”, дзе паказана само паўстанне.
Сярод твораў гістарычнага плана вылучаецца раман “Хрыстос прызямліўся ў Гародні”. Да рамана тыпалагічна блізкая легенда “Ладдзя Роспачы” – твор своеасаблівы і арыгінальны, у якім услаўляецца асоба, вызваленая ад пут сярэдневякоўя.
Уладзімір Караткевіч крапатліва вывучаў гісторыю беларускага народа, знаёміўся з яго сучасным жыццём, імкнуўся пабачыць усё новыя і новыя мясціны. Амаль кожнае падарожжа (Далёкі Усход, Сярэдняя Азія, Урал, Грузія, Прыбалтыка, Польшча, Чэхаславакія і іншыя краіны) было пакладзена ў аснову літаратурнага твора. Пасля паездкі на Далёкі Усход з’явілася аповесць “Чадзенія”; палескія ўражанні сталі асновай для шэрагу апавяданняў; жыццё ў Кіеве – для аўтабіяграфічнай аповесці “Лісце каштана”. Але часцей за ўсё шляхі вандраванняў вялі пісьменніка па беларускіх гарадах і вёсках, туды, дзе можна пачуць трапнае слова, яшчэ нячутую шырокім колам     людзей песню…
З пастаяннай і асаблівай прыхільнасцю Уладзімір Караткевіч адносіўся да жанру гістарычнага дэтэктыва. Сведчаннем творчых пошукаў пісьменніка з’яўляюцца такія гістарычна-прыгодніцкія творы, як аповесць “Дзікае паляванне караля Стаха” і раман “Чорны замак Альшанскі”.
У 70-я гады да Уладзіміра Караткевіча прыйшла слава драматурга. У 1974 годзе на сцэне беларускага тэатра імя Я.Коласа з поспехам была пастаўлена п’еса “Званы Віцебска”. У ёй аўтар звярнуўся да падзей Віцебскага паўстання 1623 года. Неўзабаве адбылася прэм’ера п’есы “Кастусь Каліноўскі”. Да 100-годдзя з дня нараджэння Я.Купалы была прымеркавана п’еса “Калыска чатырох чараўніц”.
Прыкметны след пакінуў Уладзімір Караткевіч у публіцыстыцы, літаратурнай крытыцы. Ён аўтар шматлікіх нарысаў і эсе. На працягу ўсяго творчага шляху звяртаўся ён і да мастацкага перакладу, ён – аўтар сцэнарыяў, дакументальных і мастацкіх фільмаў. Творы пісьменніка перакладзены на шматлікія мовы народаў свету. Сведчаннем грамадскага прызнання Уладзіміра Караткевіча стала ўзнагароджанне яго ў 1980 годзе ордэнам Дружбы народаў. Яго імем  названы Фонд дапамогі маладым пісьменнікам, прэмія выдавецтва “Мастацкая літаратура”. У Оршы і Віцебску Уладзіміру Караткевічу пастаўлены помнікі.
Паважаныя чытачы! Калі вас зацікавіў лёс гэтага неардынарнага пісьменніка, то чакаем вас у бібліятэках нашага раёна. Тут вы знойдзеце не толькі творы, але і шмат цікавых матэрыялаў аб жыцці і дзейнасці У.Караткевіча. У чытальнай зале цэнтральнай бібліятэкі падрыхтавана выстава-прагляд “Жывое дыханне гісторыі”.
Ніна КОБАК,
галоўны бібліёграф цэнтральнай раённай бібліятэкі.